آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - كتاب شناسى باب حادى عشر - زاد هوش محمدرضا

كتاب شناسى باب حادى عشر
زاد هوش محمدرضا


نام رساله باب حادى عشر را كمتر كسى است كه نشنيده باشد, با اين حال آنچه ـ اگر هم گفته و يا نوشته شده ـ ناشنيده و ناخوانده مانده آن است كه اين رساله جزيى از يكى از كتاب هاى علامه حلى(ره) با نام منهاج الصلاح است كه آن نوشتار نيز خود خلاصه كتاب مصباح المتهجّد شيخ طوسى است.
امروزه باب حادى عشر را كه تا چندى از كتب درسى حوزويان نيز به شمار مى رفت, هم از خامه علامه حلى و هم اثرى مستقل قلمداد مى نمايند. همچنين اين نگارش كه شايد روزى براى عوام يا طلاب مبتدى خلاصه گشته است, هم اكنون از پر ارج ترين كتب اعتقادى و بلكه نگارش هاى كلامى به شمار است و صد البته كه اين موضوع, تبحّر بى اندازه علامه را در تلخيص, و يا بهتر است بگوييم بازشناخت و خلق جديد آثار گذشتگان و بازپرداخت و بازآفرينى, بر ما روشن تر مى سازد.
نمى رود نمونه هاى ديگرى از اين تلخيص هاى موفق علامه كه ضمن بازكاوى كتاب هاى پر ارزش و ضرورى و با اهميت براى دانش پژوهان و طلاب دين و دانش آن زمان, مطالبى از آن را هم انتخاب نموده و كتاب را دستينه (handy book) كرده و يا به طور كلى نظرات در يك موضوع را گلچين نموده و كنار هم قرار داده است را مى توان در: تذكرة الفقها على تلخيص فتاوى العلما, المستجاد من كتاب الارشاد (خلاصه كتاب (الارشاد فى معرفة حجج الله على العباد) از شيخ مفيد), تلخيص المرام فى معرفة الاحكام, خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال, خلاصة فى اصول الدين, كشف اليقين فى فضائل اميرالمؤمنين(ع), لبّ الحكمة, مختصر شرح نهج البلاغة و… به نظاره نشست.
كتاب منهاج الصلاح فى اختصار المصباح هم گزيده اى از ده فصل كتاب مصباح المتهجد شيخ طوسى است كه علامه حلى هر فصلى را نامى نهاد و براى هر سرفصل جمله اى شرح گونه نگاشته و فصل يازدهم آن را (فى ما يجب على عامّة المتكلفين من معرفة اصول الدين) نام كرده است و البته اين فصل هر چند در ادامه آن نگارش گزيده گونه آمده است, اما نوشتارى جداگانه است و در حقيقت هم مستقل است و هم غير مستقل! مصباح شيخ را بسيارى تلخيص كرده اند و نخستين ملخِّص مصباح همان شيخ طوسى(ره) مؤلف كتاب است! (ر.ك: فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, ج١, ص٢١٠) و پس از وى بسيارى ديگر كه چه بسا نامشان تاكنون مجهول مانده است (ر.ك: فهرست كتابخانه آستانه رضوى, ج٢, ص٢٤٥ و فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران, ج١, ص٢٠٤) چنين كرده اند.
نكته گفتنى ديگر درباره باب حادى عشر آن است كه اگر تاريخ اتمام آن را, طبق نسخه هاى موجود, يازدهم ذيحجةالحرام سال ٧٢٣هجرى قمرى بدانيم و تاريخ درگذشت علامه را نيز محرم الحرام ٧٢٦ هجرى قمرى محسوب داريم, پس پذيرفته ايم كه اين از آخرين نگارش هاى علامه يعنى در كمتر از سه سال پايانى عمر گرانبار وى بوده است و اين خود اهميتى ويژه دارد.
بنابر اين ضروريات و معروفيت فراوان باب حادى عشر بر آن شدم تا كتاب شناسى مختصرى بدان اختصاص دهم. اين مختصر اندك مايه در بخش هاى زير دسته بندى گشته است: الف. باب حادى عشر
در اين قسمت چاپ هاى مختلف اين كتاب آمده است و بيشتر جمع آورى چاپ هاى محقَّق مدنظر بوده است و سپس نسخه هاى خطى آن در كتابخانه هاى جهان شناسانده شده است. ب. شرح ها
در اين قسمت نسخه هاى چاپى و خطى شرح هاى نگاشته شده بر كتاب علامه مذكور افتاده است, با اذعان به اين مهم كه شايد براى پژوهندگان امروز شگفت انگيز باشد كه شرحى بر رساله اى نگاشته شود كه خود به آهنگ كوتاه نويسى پديد آمده است.
ج. ترجمه ها
اين قسمت به ذكر ترجمه هاى ارائه شده از متن باب حادى عشر به زبان فارسى و ديگر زبان هاى جهان در طول تاريخ پرداخته است. كتاب شناسى باب حادى عشر
الف. متن باب حادى عشر
١ . نسخه هاى چاپى
١. به تحقيق اسماعيل انصارى در پايان مصباح المتهجد شيخ طوسى, [بى نا], ١٤٠١ق.
٢. به كوشش مهدى محقق, دانشگاه مك گيل, سلسله دانش ايرانى شماره٣٨, تهران, چاپ اول ١٣٦٥ش.
٣. به كوشش مهدى محقق, مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى (به نشر), مشهد, چاپ دوم ١٣٦٨ش [افست از چاپ مك گيل].
٤. به كوشش محمدتقى محمدى, قدس, قم, تاريخ مقدمه ١٣٦٢.
٥. به كوشش محمود افتخارزاده, دفتر نشر معارف اسلامى, قم. و بعدها:
٦. به تصحيح و تحقيق و تعليق محمود افتخارزاده, نشر هيأت, تهران, چاپ چهارم ١٣٧٨ش. ٢ . نسخه هاى خطى
١. كتابخانه آستانه مشهد شماره هاى ٤٨, ٣٥٢, ٣٥٣, ٣٥٥ و٣٥٧ (فهرست, ص٦١٤).
٢. كتابخانه آستانه حضرت عبدالعظيم(ع) شماره هاى ٢١٢ و ٢٨٧ (فهرست, ص٤٤٤ و٤٤٧).
٣. كتابخانه آستان حضرت معصومه(س) شماره٥٥ (فهرست, ص٧٥).
٤. كتابخانه آقاى سيّد عباس كاشانى شماره٢٢ (فهرست, ص٨٣).
٥. كتابخانه آيت الله حكيم شماره هاى ٧٢٥م, ١١٧٧م, ١٧٠٥م, ١٧٥٧م و ١٩٢٧ (فهرست, ج١, ص٨٥).
٦. كتابخانه بادليان شماره ٦٤ و١٥٤١.
٧. كتابخانه بزرگ آيت الله مرعشى نجفى شماره هاى ٦٩, ١٠٠٣, ٢٢٤٧, ٥١٤٧ و ٧٠٣٦/٢٤ (فهرست, ج١, ص٨٢; ج٣, ص٣٩٤; ج٦, ص٢٣٢; ج١٣, ص٣٥٣ و ج١٨, ص٢٠٢).
٨. كتابخانه بنياد اوپنهايم بدون شماره.
٩. كتابخانه دانشكده الهيات دانشگاه مشهد شماره هاى ٦٦٨ و ١٥٧٧ (فهرست, ج١, ص٤٦٧ و ج٢, ص٧١٢).
١٠. كتابخانه دانشگاه لوس آنجلس شماره هاى ٩٧م و ١٠٥١ (فهرست, ص٦٦٣ و٧٠٧).
١١. كتابخانه شاهچراغ(ع), شماره ف (فهرست, ج٢, ص١٩٤).
١٢. كتابخانه فاضل خوانسار شماره هاى ٢٤٤, ٢٤٤/٥ و ٢٥٤ (فهرست, ج١, ص٢١١).
١٣. كتابخانه مجلس شوراى اسلامى شماره هاى ١٠٩, ٢٧٦٧, ٣١٤٩, ٤٣٣٩, ٤٩٥٤, ٥٣٤٤, ٥٣٨٤ و ٥٤١٧ (فهرست, ج١, ص١٧٨٩; ج٧, ص٣٢٥; ج١٠, ص٧٢٩; ج١٢, ص٣٨; ج١٤, ص٢٤٣; ج١٦, ص٢٥٦, ٢٩٠ و٣٢٧).
١٤. كتابخانه مدرسه آخوند همدان شماره ٤٦٤٣.
١٥. كتابخانه مدرسه آيت الله گلپايگانى شماره هاى ٣٨٧, ٤/١٦٠, ١٩/١٥٢, ١٠/٦٣ (فهرست, ج١, ص٣٢٠).
١٦. كتابخانه مدرسه نوّاب شماره٧٩ (فهرست, ص٥١٨).
١٧. كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى شماره هاى ٤٨, ٣٧١ تا ٣٧٦, ٦٨٠٨ (فهرست, ج١, ص٢٢ و ج٤, ص٣٣).
١٨. كتابخانه مركزى دانشگاه اصفهان شماره١٢٢ (فهرست, ص٩٢٦).
١٩. كتابخانه مركزى دانشگاه تهران شماره هاى٣٢٨, ٨٩٣, ٤١٧٦, ٧٢٧٤ و ٨٥٩٦ (فهرست, ج٣, ص٥٤٣; ج١٣, ص٣١٤٣; ج١٦, ص٥٠٣; ج١٧, ص١٦٩).
٢٠. كتابخانه مسجد گوهرشاد شماره١٩٨١ (فهرست, ص٢٢٤).
٢١. كتابخانه ملّى پرينستون شماره هاى١٥٥٠ و ١٨٨٦ (فهرست, ص٢٤).
٢٢. كتابخانه ملّى تهران شماره هاى١١٩٠ و ١٩٥٧ ف (فهرست, ج٤, ص٤٢٧ و ج٩, ص١٨٧).
٢٣. كتابخانه ملّى ملك شماره٢١٤٧ (ج٥, ص٤٣٧).
٢٤. كتابخانه وزيرى يزد شماره هاى٢٠٨٥, ٢٢٨٤ و ٢٥٢٠ (فهرست, ج٤, ص١١٥٩, ١٢٣٢ و ١٣٢٦٤). ب. شرح هاى باب حادى عشر:
١ . نسخه هاى چاپى
١. احسن الاثر فى شرح الباب الحادى عشر از شيخ محمد بن محمد كرمى, بصيرتى, قم, ١٤٠٤ق.
٢. ترجمه النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر به اردو از سيد تصدّق حسين, [بى نا], هند, چاپ اوّل.
٣. ترجمه النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از عبدالرحيم عقيقى بخشايشى, نويد اسلام, قم, ١٣٧١ش.
٤. ترجمه النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از على اصغر حلبى, اساطير, تهران, چاپ اول ١٣٧٣ش.
٥. ترجمه النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از محسن صدر رضوانى در گفتار رستگاران, مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى (به نشر), مشهد, ١٣٥٢ش و چاپخانه مهر, قم.
٦. الجامع فى ترجمة النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از محمدعلى بن محمدحسين حسينى شهرستانى, به كوشش عبدالرحيم عقيقى بخشايشى, نويد اسلام, قم, چاپ اول ١٣٧١ش.
٧. الجامع فى ترجمة النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از محمدعلى بن محمدحسين حسينى شهرستانى, به كوشش محسن صدر رضوانى,١ مؤسسه مطبوعاتى علامه, قم, چاپ دوم ١٣٦٨ش.
٨. الجامع فى ترجمة النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از محمدعلى بن محمدحسين حسينى شهرستانى, به كوشش محمدتقى محمدى, نشر كتاب, تهران, ١٣٣٧ش.
٩. الجامع فى ترجمة النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از محمدعلى بن محمدحسين حسينى شهرستانى, [بى نا], تهران, چاپ سنگى ١٣٢٥ق.
١٠. دليل الفكر شرح واف للكتاب الباب الحادى عشر از على علمى اردبيلى, مؤسسة الامامة, مشهد, ١٣٧٤ق.
١١. شرح باب الحادى عشر از محمدتقى محمدى, قدس, قم, تاريخ مقدمه ١٣٦٢.
١٢. شرح و تكميل باب الحادى عشر از حسن مصطفوى, اميركبير, تهران, چاپ اول ١٣٧٠ش.
١٣. شرحى بر شرح فاضل مقداد سيورى حلّى بر كتاب باب حادى عشر از آيت الله عبدالحسين طيّب در كلم الطيّب در تقرير عقايد اسلام (به ضميمه عمل الصالح در بيان ايمان و تقوا), بنياد فرهنگ اسلامى, تهران, ١٣٥٢ش.
١٤. مفتاح الباب الحادى عشر از ابوالفتح بن ميرزا مخدوم حسينى عربشاهى, به كوشش مهدى محقق, دانشگاه مك گيل, سلسله دانش ايرانى شماره٣٨, تهران, چاپ اول ١٣٦٥ش.
١٥. مفتاح الباب الحادى عشر از ابوالفتح بن ميرزا مخدوم حسينى عربشاهى, به كوشش مهدى محقق, مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى (به نشر), مشهد, چاپ دوم ١٣٦٨ش [افست از چاپ مك گيل].
١٦. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلّى; به ضميمه اعتقادات صدوق, سير و سلوك مجلسى, آداب المتعلّمين, سؤال و جواب حضرت رضا(ع) و… از انتشارات كتابفروشى بوذرجمهرى, به خط عبدالرحيم [تبريزى], چاپ سنگى ١٣٧٠ق, مصوّر.
١٧. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلّى, به نام شرح عنوان الحادى عشر, به تصحيح و توضيح على اصغر حلبى, اساطير, تهران, چاپ اوّل ١٣٧٣ش.
١٨. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلّى, به كوشش محمود افتخارزاده, دفتر نشر معارف اسلامى, قم.
١٩. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلّى, [بى نا], چاپ سنگى ١٢٧١ق.
٢٠. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلّى, شرح و تكميل از حسن مصطفوى, اميركبير, تهران, چاپ اول ١٣٧٠ش.
٢١. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلّى, [بى نا], تهران, چاپ سنگى ١٣٢٥ق.
٢٢. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلّى, به كوشش مهدى محقق, دانشگاه مك گيل, سلسله دانش ايرانى شماره٣٨, تهران, چاپ اول ١٣٦٥ش.
٢٣. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلّى, به كوشش مهدى محقق, مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى (به نشر), مشهد, چاپ دوم ١٣٦٨ش [افست از چاپ مك گيل].
٢٤. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر, به تصحيح و تحقيق محمود افتخارزاده, نشر هيأت, تهران, چاپ چهارم ١٣٧٨ش.
٢٥. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر,به نام گفتار رستگاران, به كوشش محسن صدر رضوانى, مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى (به نشر), مشهد, ١٣٥٢ش و چاپخانه مهر, قم.
٢٦. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر, به كوشش محسن صدر رضوانى, مؤسسه مطبوعاتى علامه, قم, چاپ سوم [بى تا].
٢٧. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر, دارالطباعه, چاپ سنگى ١٢٩٢ق; به ضميمه بيان الحديث المشهور: خلق الله الاشياء….
٢٨. نتائج الفكر فى شرح الباب الحادى عشر از شيخ محمد بن محمد كرمى در ٤جلد, [بى نا], قم, چاپ اول ١٣٧٦ق. ٢ . نسخه هاى خطى
١. ارشاد البشر فى شرح الباب الحادى عشر از سليمان بن احمد آل عبدالجبار قطيفى (تاريخ ادبيات بروكلمان ج٢, ص٧٩٤).
٢ . جامع الدرر فى شرح الباب الحادى عشر از خضر بن محمد حبل رودى (الذريعه, ج٥, ص ٥١).
٣ . زادالمدخر فى شرح الباب الحادى عشر از محمدرضا بن قاسم غروى(الذريعه, ج١٢, ص ٧).
٤ . شرح الباب الحادى عشر از محمدرضا كلباسى (ماضى النجف و حاضرها, ج٣, ص ٢٣٦).
٥ . ذخر البشر فى شرح الحادى عشر (نسخه هاى عكسى مركز احياء ميراث به شماره ١٢٨).
٦. شرح الباب الحادى عشر از محمدتقى بن محمدباقر در كتابخانه رضا در رامپور به شماره١٨٨٧ (فهرست, ج٢, ص٤٠٠).
٧. شرح الباب الحادى عشر از على بن محمد شيرازى در كتابخانه سالار به شماره ١٢٦٦ (فهرست, ج٤, ص٢٣٦).
٨. شرح الباب الحادى عشر از عبدالحسين كاشانى در كتابخانه نوربخش به شماره٨٢٦.
٩. شرح الباب الحادى عشر از ابوالفتح بن ميرزا مخدوم حسينى عربشاهى در كتابخانه مدرسه آيت الله گلپايگانى به شماره٣٥/١٤٤ (فهرست, به كوشش عرب زاده, ج١, ص٤٣١).
١٠. شرح الباب الحادى عشر از دلدار بن على هندى (الذريعه, ج١٣, ص١٢٠).
١١. شرح الباب الحادى عشر از سليمان بن عبدالله هويزى (الذريعه, ج١٣, ص١٢٠).
١٢. شرح الباب الحادى عشر از حسين بن سلطان محمد واعظ استرآبادى در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به شماره ١٤٤٤٩ (فهرست, ج٣٨, ص٥٩٣).
١٣. شرح الباب الحادى عشر از محمد بن احمد خواجكى (الذريعه, ج١٣, ص١٢٢).
١٤. شرح الباب الحادى عشر از ميرزا ابراهيم بن كاشف الدين محمد يزدى (الذريعه, ج١٣, ص١١٨).
١٥. شرح الباب الحادى عشر مجهول المؤلف در كتابخانه مدرسه آيت الله گلپايگانى به شماره٤/١١٨ (فهرست, به كوشش عرب زاده, ج١, ص٤٣١).
١٦. شرح الباب الحادى عشر از ملا ادهم عزلتى خلخالى در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى به شماره٩٦٨ (فهرست آستان قدس, ج٤, ص٢٣٢ و فهرست نسخه هاى خطى فارسى, منزوى, ش٩٨٤).
١٧. شرح معين الفكر فى شرح الباب الحادى عشر از ابن ابى جمهور احسايى (الذريعه, ج١٤, ص٧٣).
١٨. فتح الباب فى شرح الباب الحادى عشر از عبدالواحد بن نعمت الله جيلانى (الذريعه, ج١٦, ص١٠٥).
١٩. مطالع النظر از صفى الدين بن فخرالدين طريحى (الذريعه, ج١٣, ص١٢١).
٢٠. معين الفكر فى شرح الباب الحادى عشر از ابن ابى جمهور احسايى (الذريعه, ج٢١, ص٢٨٦).
٢١. مفتاح الغرر لفتح الباب الحادى عشر از خضر بن محمد حبلرودى (الذريعه, ج٢١, ص٢٢٦).
٢٢. مفتاح الفكر لفتح شرح الباب الحادى عشر از ابن ابى جمهور احسايى (الذريعه, ج٢١, ص٣٣٩).
٢٣. النافع يوم الحشر فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلى در كتابخانه مدرسه آيت الله گلپايگانى به شماره هاى ٢٠/١٦١, ٣٦/١١٣ و ٢٠/٨٢ (فهرست, به كوشش عرب زاده, ج١, ص٤٣١).
٢٤. النافع يوم المحشر٢ فى شرح الباب الحادى عشر از فاضل مقداد سيورى حلى در كتابخانه آستان حضرت معصومه (س) به شماره٤٣١ (فهرست, ج١, ص٤٣١).
٢٥. نتايج الفكر فى شرح الباب الحادى عشر از محمد بن محمد طه حويزى (الذريعه, ج٢٤, ص٤٦).
٢٦. نظم الباب الحادى عشر از ملا على زنجانى در كتابخانه بزرگ آيت الله مرعشى (فهرست, ج٧, ص٣٥٧).
٢٧. هادى البشر فى شرح الباب الحادى عشر از محسن بن محمد جيلانى (الذريعه, ج٢٥, ص١٥١). ج. ترجمه هاى باب حادى عشر:
١. نسخه هاى چاپى
* ترجمه به زبان فارسى
١. محسن صدر رضوانى در گفتار رستگاران, مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى (به نشر), مشهد, ١٣٥٢ش و چاپخانه مهر, قم.
٢. شيخ محمدباقر هندى.
٣. محمدتقى محمدى, قدس, قم, تاريخ مقدمه ١٣٦٢.
** ترجمه به ديگر زبان ها
١. اثيم روحى فيگلالى به تركى, تركيه, چاپ اول.
٢. ويليام م. ميلر به انگليسى به نام الباب الحادى عشر رساله اى در اصول علم كلام شيعه, انجمن سلطنتى آسيايى, لندن, چاپ اول ١٩٢٨م:
al-Babu'l-Hadi Ashar; A treaties on the Principles of Shiصite Theology, The Royal Asiatic Society, ١٩٢٨. ٢. نسخه هاى خطى
ترجمه به زبان فارسى
١. سيد محمد بن تقى حسينى موسوى شهرستانى (الذريعه, ج٣, ص٥ و فهرست نسخه هاى خطى فارسى, منزوى, ش٩١٥).
٢. سيد محمد بن محمدباقر رضوى (مكتبة العلامة الحلّى, ص٧٠).
٣. علامه محمدباقر مجلسى (الذريعه, ج٤, ص٨٣).
٤. مجهول المترجم در كتابخانه علامه طباطبايى شيراز بدون شماره.
٥. مجهول المترجم (فهرست نسخه هاى خطى فارسى, منزوى, ش٩١٥).
٦. محمدباقر بن محمدرضا شانه ساز تسترى (الذريعه, ج٤, ص٨٣).
٧. محمد بن احمد خواجگى شيرازى (الذريعه, ج١٣, ص١٢٢ و فهرست نسخه هاى خطى فارسى, منزوى, ش٢/٩١٥).
٨. محمدرضا بن جلال الدين اصفهانى (الذريعه, ج٤, ص٨٣).
٩. ملا ادهم عزلتى خلخالى در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى به شماره ٩٦٨ (فهرست آستان قدس, ج٤, ص٢٣٢ و فهرست نسخه هاى خطى فارسى, منزوى, ش٩٨٤).
١٠. ميرزا حسن نائب الصدر (الذريعه, ج٤, ص٨٣).پىنوشت: ١. اين چاپ منتشر شده به تحشيه و كوشش آقاى صدر رضوانى ابتدا ترجمه شرح باب حادى عشر (يا) جامع شهرستانى نام داشته و سپس شرح باب حادى عشر (با) جامع شهرستانى نام گرفته و حجمش از ٢٣٢ صفحه به ٣٢٨ صفحه افزونى يافته است. ٢. ظاهراً همين ضبط النافع يوم المحشر… نام صحيح اين شرح است نه النافع يوم الحشر… آن گونه كه مشهور شده و هم در چاپ هاى گوناگون آمده است; نسخه حاضر يكى از عوامل بيرونى, و تطبيق سجعى (محشَر) با (عَشَر) از عوامل درونى صحّت اين ضبط به شمار مى رود.